09sty 2026 by admin

Przymus powtarzania (repetition compulsion) w związkach romantycznych: Uwięzieni w cyklu powrotów i zmieniających się ról

Niewidzialny reżyser życia. Dlaczego wciąż odgrywamy tę samą psychodramę?

Głęboko w psychice niektórych osób działa potężna, często nieuświadomiona siła, która kieruje ich życiem miłosnym w powtarzalne, bolesne ścieżki. To przymus powtarzania (repetition compulsion) – koncept wprowadzony przez Freuda, opisujący tendencję do nieświadomego odtwarzania dawnych, nierozwiązanych traum i konfliktowych wzorców relacyjnych w aktualnych związkach. W kontekście partnerskim nie objawia się to jedynie jako wybór „tego samego typu” osoby. Przyjmuje bardziej złożoną, dynamiczną formę, która może stać się pułapką o dwóch ścianach: cyklicznego wchodzenia i wychodzenia z relacji oraz odgrywania w nich naprzemiennie ról przypisanych dawnym rodzicom. Osoba taka może być raz bezsilnym, porzuconym dzieckiem swojego rodzica, a raz wszechmocnym, odrzucającym rodzicem swojego partnera.

Celem tego mechanizmu – paradoksalnie – jest mistrzostwo i kontrola. Powtarzając dawną traumę, ale tym razem z innym zakończeniem („Tym razem uda mi się go/ją zatrzymać”, „Tym razem to ja mam władzę”), nieświadoma psychika próbuje „naprawić” przeszłość, przepracować bezradność i odzyskać poczucie sprawczości. Niestety, bez wglądu i pracy psychoterapeutycznej, próba ta skazana jest na niepowodzenie, a cykl zatacza kolejne kręgi. Niniejszy artykuł ma na celu dogłębną analizę tego zjawiska, ze szczególnym uwzględnieniem mechanizmu powrotów do eks-partnerów oraz dynamiki odgrywania ról rodzicielskich, a także przedstawienie ścieżek psychoterapeutycznego uwalniania się z tej destrukcyjnej pętli.

Anatomia przymusu powtarzania w relacjach

Cykl „ucieczka i powrót”: Narkotyk znajomego bólu

Klasycznym przejawem przymusu powtarzania jest niemożność definitywnego zakończenia związku, pomimo jego oczywistej toksyczności. Partnerzy rozstają się i schodzą w rytmie, który zaczyna przypominać uzależnienie.

Mechanizm neurobiologiczny i przywiązaniowy: Ta dynamika ma swoje źródło w lękowo-ambiwalentnym stylu przywiązania. Relacja charakteryzuje się skrajnością: intensywna fuzja i namiętność przeplatają się z gwałtownymi konfliktami i zagrożeniem porzucenia. Rozstanie wywołuje pierwotną panikę separacyjną (podobną do reakcji dziecka tracącego opiekuna), a powrót przynosi chwilową, potężną ulgę, działając jak nagroda. To tworzy traumatyczną więź, silniejszą niż wiele zdrowych związków.
Rola fantazji naprawczej: Każdy powrót podszyty jest nieświadomą fantazją: „Tym razem będzie inaczej. Tym razem uda mi się otrzymać tę miłość i bezpieczeństwo, którego nie dostałem/am w dzieciństwie”. Kiedy fantazja ponownie zderza się z rzeczywistością (partner nie zmienia się, stara rana otwiera się na nowo), następuje kolejna ucieczka – i cykl się zamyka.
Dynamika władzy i tożsamości: Wychodząc, osoba odzyskuje poczucie kontroli i autonomii („Ja odchodzę, ja decyduję”). Jednak po czasie, pod wpływem tęsknoty, lęku i fantazji, poczucie bezsilności powraca, prowadząc do ponownego zbliżenia. W ten sposób tożsamość „ofiary” i „sprawcy” nieustannie się przeplatają.

Odgrywanie ról rodzicielskich: Scenariusz z przeszłości

Drugim kluczowym wymiarem jest nieświadome odtwarzanie w relacji partnerskiej dynamiki z figury rodzicielskiej z dzieciństwa. Co kluczowe, role te są często zmienne i odwracalne.

Rola „dziecka wobec rodzica”: W tej konfiguracji partner jest nieświadomie projektowany na postać rodzica (np. krytycznego, wymagającego, niedostępnego emocjonalnie), podczas gdy osoba odtwarza swoją dawną pozycję bezsilnego, wiecznie starającego się sprostać wymaganiom dziecka. Przejawia się to przez: nadmierne dopasowywanie się, lęk przed gniewem partnera, poczucie, że „nigdy nie jest dość dobre”, oraz chroniczne poszukiwanie walidacji, której nie może trwale otrzymać.
Rola „rodzica wobec dziecka”: W odwróconym scenariuszu, to osoba przejmuje rolę swojego własnego rodzica, a partnera stawia w pozycji dziecka. Może to wyglądać jak: nadmierna kontrola, krytycyzm, rodzicielskie pouczanie, emocjonalne dystansowanie się (jak niedostępny rodzic) lub też – w łagodniejszej formie – nadmierne poczucie odpowiedzialności i opiekuńczość („muszę się nim/nią zaopiekować, tak jak musiałem/am opiekować się swoją matką/ojcem”). Choć ta rola daje iluzję władzy, jest tak samo wyniszczająca, gdyż uniemożliwia budowanie partnerskiej, dorosłej więzi.
Zmiana ról w akcie: W jednym związku osoba może odgrywać obie role, w zależności od kontekstu. Na przykład, w sprawach codziennych może być kontrolującym „rodzicem”, a w sferze seksualnej lub emocjonalnej – podporządkowanym „dzieckiem” pragnącym akceptacji. Często również partnerzy dobierają się komplementarnie: osoba odtwarzająca rolę „dziecka” nieświadomie szuka „rodzica” i na odwrót, tworząc pozornie idealne, ale głęboko patologiczne dopasowanie.

Studia przypadków: Scenariusze z życia

Przypadek 1: „Wiecznie powracająca córka” – Julia (34 l.)
Julia od 10 lat jest w relacji z mężczyzną emocjonalnie niedostępnym, który ją dewaluuje. Rozstają się średnio co 6-8 miesięcy, po gwałtownych kłótniach. Po 2-3 miesiącach samotności, w której Julia pogrąża się w depresji, on się odzywa, a ona, czując ulgę i nadzieję, wraca. Analiza dynamiki: Ojciec Julii był alkoholikiem, którego obecność była nieprzewidywalna. W dzieciństwie Julia rozwijała skrajną czujność i troskę, by „uratować” ojca i zatrzymać go przy sobie. W związku dorosłym odgrywa rolę „zbawczyni-córki”, wierząc, że tym razem uda jej się zdobyć miłość i stałą obecność trudno dostępnego mężczyzny (symbolicznego ojca). Każdy powrót to wzmocnienie fantazji naprawczej. Rola w terapii: Pomóc Julii zobaczyć, że jej walka nie toczy się o miłość partnera, ale o uzdrowienie rany porzucenia przez ojca. Praca polega na żałobie po tym, czego nigdy nie dostała, i na odseparowaniu figury partnera od figury ojca.

Przypadek 2: „Od krytykowanego syna do krytykującego partnera” – Tomasz (40 l.)
Tomasz ma historię kilku krótkich związków, które kończą się, gdy on zaczyna odczuwać „duszność” i krytykować partnerki za ich „niedojrzałość” lub „chaos”. W obecnym związku po fazie idealizacji zaczął pouczać partnerkę, kontrolować jej finanse i wybierać jej ubrania, twierdząc, że „dba o jej dobro”. Gdy ona się buntuje, on czuje się niezrozumiany i odtrącony. Analiza dynamiki: Matka Tomasza była choleryczką, która wychowywała go przez ostry rygor i krytykę. Jako dziecko Tomasz czuł się bezsilny i nigdy nie był „dość dobry”. W dorosłości nieświadomie odgrywa raz rolę „krytykowanego syna” (gdy czuje się oceniany przez przełożonych), a raz rolę „krytykującej matki” wobec swoich partnerek. Przejmując rolę sprawcy, próbuje odwrócić uczucie bezsilności i zyskać kontrolę nad sytuacją, która w dzieciństwie go przytłaczała. Rola w terapii: Ujawnienie tego mechanizmu odwracania ról. Praca nad doświadczeniem i wyrażeniem bezsilności i zranienia małego chłopca, zamiast przekształcania tych uczuć w kontrolującą złość wobec innych.

Strategie i techniki psychoterapeutyczne: Przerwanie zaklętego kręgu

Praca psychoterapeutyczna z przymusem powtarzania wymaga połączenia podejść, które dają wgląd w przeszłość z tymi, które restrukturyzują teraźniejsze schematy.

Rozpoznanie i nazwanie wzorca (Psychoanaliza/Podejście psychodynamiczne)

Szczegółowa analiza historii relacji: Mapowanie wszystkich znaczących związków, z zaznaczeniem: kto inicjował rozstania, jaki był główny konflikt, jakie emocje towarzyszyły powrotom. Szukanie powtarzającego się motywu.
Praca z przeniesieniem w terapii: Psychoterapeuta może stać się obiektem przeniesienia – pacjent/klient może nieświadomie odgrywać wobec niego rolę „buntowniczego dziecka” lub próbować go zadowolić jak „wymagającego rodzica”. Interpretacja tego przeniesienia w bezpiecznych warunkach gabinetu jest potężnym narzędziem uświadomienia mechanizmu („Czy zauważa Pan, że mówi do mnie teraz tonem pełnym obrony, tak jak mówił Pan do ojca? Czy może obawia się Pan, że i ja Pana skrytykuję?”).

Dekonstrukcja i przeformułowanie schematów (Terapia Schematów)

Identyfikacja kluczowych schematów i trybów: Najczęściej zaangażowane są schematy: Porzucania/Niestabilności, Podejrzliwości/Krzywdzenia, Deprywacji Emocjonalnej, Wadliwości/Wstydu oraz Nadmiernych Wymagań.
Praca na krześle z trybami: Technika dialogu między trybami. Np. poproszenie osoby, by usiadła na jednym krześle jako „Bezradne Dziecko”, które boi się porzucenia, a na drugim jako „Karzący Rodzic”, który krytykuje partnera. Później wprowadzenie „Zdrowego Dorosłego”, który mediuje i odpowiada na potrzeby Dziecka w zdrowy sposób, bez angażowania partnera w tę dynamikę.
Przeformułowanie „powrotu”: Pomoc w zobaczeniu, że impuls do powrotu nie jest miłością ani tęsknotą za konkretną osobą, ale głodem schematu – głodem zaspokojenia dawnej, dziecięcej potrzeby bezpieczeństwa, które ten partner jedynie symbolizuje, ale nie jest w stanie dać.

Przerwanie cyklu behawioralnego i praca z traumą przywiązaniową

Tworzenie „protokołu awaryjnego” na czas kryzysu: Gdy pojawia się silna pokusa kontaktu z eks-partnerem, klient działa według wcześniej ustalonego planu:
1) Nazywa emocję („To jest panika porzucenia, a nie miłość”).
2) Wykonuje technikę ugruntowania (grounding) (np. 5-4-3-2-1: nazwij 5 rzeczy, które widzisz, 4 które czujesz, 3 które słyszysz itd.).
3) Kontaktuje się z zaufaną osobą z grupy wsparcia (nie z eks-partnerem!).
4) Odracza decyzję o kontakcie o 24 godziny.
Praca z żałobą i ograniczonym rodzicielstwem: Pomoc w przeżyciu żałoby po idealnym, wymarzonym rodzicu, którego się nie miało, oraz po fantazji naprawczej związku. To uwalnia energię psychiczną z przeszłości.
Trening uważności na sygnały graniczne: Nauka rozpoznawania w ciele i emocjach momentu, w którym w związku przełącza się z roli „dorosłego” w rolę „dziecka” lub „rodzica”. Może to być ucisk w żołądku, nagła złość lub uczucie małości. Zatrzymanie się w tym momencie i zadanie pytania: „Czyja to uczuciowa historia? Moja z dzieciństwa, czy nasza, dorosła?”.

Od reżyserii nieświadomości do bycia autorem własnego życia

Przymus powtarzania w związkach to jeden z najbardziej wymagających fenomenów w pracy psychoterapeutycznej, ponieważ dotyka sedna nieświadomych motywacji i pierwotnych ran przywiązaniowych. Klient nie jest tu bierną ofiarą losu, ale nieświadomym reżyserem własnej psychodramy, w której stale obsadza siebie i innych w starych, bolesnych rolach.

Rola psychoterapeuty polega na stopniowym rozświetlaniu tej nieświadomej sceny, na pomocy w odróżnieniu aktualnego partnera od dawnego rodzica oraz na wsparciu w przeżyciu dawnych uczuć bezradności i złości w bezpiecznym kontekście, tak by nie musiały być one odreagowywane w kolejnych związkach. Przerwanie cyklu „ucieczka i powrót” oraz zdemontowanie mechanizmu odgrywania ról rodzicielskich wymaga czasu, cierpliwości i często pracy w nurcie integrującym wgląd z teraźniejszym działaniem. Finalnie, sukcesem nie jest zawsze stworzenie nowego związku, ale odzyskanie wewnętrznej wolności od nakazu powtarzania, która umożliwia podjęcie autonomicznej, dorosłej decyzji o tym, z kim i jak chcemy być – decyzji wypływającej z prawdziwego „ja”, a nie z niezagojonej rany dziecka.

Inne artykuły u związkach romantycznych i psychoterapii par